Wiedza nie chroni

Polecamy wszystkim rodzicom, nauczycielom, opiekunom prawnym nieletnich, a nade wszystko zarządzającym, zapoznanie się z artykułem dr Mirosława Mielczarka którego tytuł mógłby brzmieć „Młodzi, wiedzą… i mimo to ryzykują”. Sama edukacja ewidentnie nie działa – i to jest news, który powinien zobaczyć każdy rodzic, pedagog i polityk. A skąd takie wnioski? juz odpowiadamy… .

Oczywiście z badań. I nie jest to kolejny nudny artykuł naukowy – to alarm, który aż prosi się o udostępnienie.

Badania przeprowadzone w MOW (Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy) przez dr M. Mielczarka pokazuje znany paradoks: wychowankowie mają stosunkowo dużą wiedzę o substancjach psychoaktywnych (amfetaminę potrafi rozpoznać aż 64,1% badanych, znają też skutki uboczne leków bez recepty i niebezpieczeństwo łączenia ich z alkoholem), a jednak:

• niemal 40% sięga po środki odurzające częściej niż raz w tygodniu,
• aż 30,1% doświadczyło przedawkowania amfetaminy,
• postawy są rozbieżne: tylko 22,3% zdecydowanie sprzeciwia się używkom, podczas gdy 29,1% ma do nich nastawienie pozytywne*

To otwiera drogę do mocnego, wciągającego pytania dla każdego zainteresowanego czytelnika: Dlaczego wiedza nie chroni tych nastolatków? Czy sama informacja o szkodliwości wystarcza, gdy za plecami stoją: trauma, zaburzone relacje rodzinne, niskie kompetencje emocjonalne i społeczne?

Choć autor bazuje na badaniach, w szczególnym środowisku, czyli MOW-ach, to wnioski zdaje się, że dotyczą ogółu w tym szczególnie adolescentów. Dane z badań dr M. Mielczarka pokazują fakty obserwowane przez wszystkich zajmujących się profilaktyką na przestrzeni dziesięcioleci! Autor podważa prostą wiarę w „edukację jako panaceum” i pokazuje, że profilaktyka w MOW (i wszędzie indziej) musi być głęboko osadzona w realnych doświadczeniach i emocjach nieletnich, dodajmy jeśli ma być skuteczna a więc zmieniająca zachowania i postawy. To postulat, który każe inaczej spojrzeć na propagowane przez różne ośrodki i dodajmy zalecane, programy profilaktyki pierwszorzędowej, które mieszają w dydaktycznym tyglu warsztaty wiedzy encyklopedycznej o problemie z zajęciami rysunku, wycinanek, krzyżówek w wersji grupowych interakcji, burzy mózgów itp, upatrując w różnorodności form i technik, sukces.

Pragmatyczna wartość artykułu jest zatem bardzo wysoka, porusza opisywane zjawisko „osobistej bajki” (ang. personal fable David’a Elkind). Polega ono na tym, ze młodzież zna ryzyko ale mimo to uznaje, że jej to nie dotyczy. Autor jednoznacznie dowodzi, że obecne oddziaływania wychowawcze i profilaktyczne w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych są niewystarczające i wymagają wzmocnienia oddziaływań przy równoczesnej zmianie paradygmatu – zamiast dalszego „dokładania” wiedzy, należy wprowadzać intensywne programy budowania kompetencji emocjonalnych (edukacja moralna i korygowanie błędnych przekonań, trening odporności na presję społeczno-medialną), umiejętności odmawiania oraz terapii traumy i dysfunkcji rodzinnych.

Artykuł dr Mielczarka stanowi mocny głos za systemową modernizacją pracy resocjalizacyjnej w polskich ośrodkach dla społecznie niedostosowanej młodzieży. My dodajemy za autorem; temat jest ważny nie tylko w ośrodkach ale i w szkołach, wszędzie tam gdzie realizowana jest psychoprofilaktyka.

Zjawisko osobistej bajki jest dość powszechne u adolescentów i nie dotyczy tylko niedostosowanych lub zagrożonych niedostosowaniem społecznym. Na świecie znany jest program warsztatów dla młodzieży pod nazwą LST (LIfe Skills Training wg. Gilberta J. Botvina), który odpowiada na ten problem**.

Tomasz Gajewski

*Nie prezentujemy szczegółowych danych – tu polecamy dla dociekliwych. lekturę całego artykułu; dr M. Mielczarka pt;„Wiedza, postawy i doświadczenia nieletnich z młodzieżowych ośrodków wychowawczych w zakresie zażywania substancji psychoaktywnych”.

** Warsztaty LST składają się z modułów, które dotyczą; rozpoznawania sytuacji ryzyka i źródeł presji, zadań rozwijających kompetencje osobiste i społeczne,  zadań psychoedukacyjnych (wiedza i krytyczne myślenie), blok pracy na scenkach i modelowaniu zachowań z uważnością skierowaną na komunikaty zwrotne, obserwacje sytuacji ryzyka. Zajęcie są prowadzone w dłuższym okresie czasu np. 3 lata i kończą się blokiem podsumowującym, utrwalającym kluczowe umiejętności po czasie. LST jest programem prewencyjnym i czerpie dużo z koncepcji terapii CBT (poznawczo-behawioralna terapia) w zakresie zmian w sferze poznawczej. Ciekawe może być zderzenie LST z ART – Treningiem Zastępowania Agresji Arnolda Goldsteina. Oba bowiem mają wspólny trzon poznawczy i elementy treningu zachowań poprzez modelowanie. W ART jest, bardzo wydaje się ważny komponent rozwoju moralnego, którego brakuje w samym treningu LST. Jeszcze ciekawiej wyglądałby taki program,, gdyby rozwój moralny połączyć z praktyką poprzez tzw. resocjalizacje twórczą wg prof. dr hab. Marka Konopczyńskiego. Zobacz porównanie ART i LST w tabeli poniżej.

	ART (Trening Zastępowania Agresji)	LST (Trening Umiejętności Życiowych)
Ogólne cechy programu	Program poznawczo-behawioralny, skierowany na redukcję agresji u młodzieży, obecnie też dla dorosłych, trwa 10 tygodni w jednym ciągu (~ 30 sesji, czas trwania sesji 30-45minut) wykorzystuje techniki pracy z klientem/pacjentem wg CBT i DBT (terpia dialektyczno-behawioralna)	Program zapobiegania uzależnieniom i przemocy, rozwijający umiejętności życiowe, skierowany na uczniów szkół podstawowych i średnich, z różną liczbą sesji w zależności od poziomu (np. 15 sesji w poziomie 1, 9 w poziomie 2, 6 sesji w poziomie 3. Czas trwania sesji 30-50minut. Poziomy odpowiadają latom pracy np. 3 lata treningu LST).
Umiejętności społeczne	Uczy uczestników, co robić, zastępując antyspołeczne zachowania pozytywnymi alternatywami poprzez nauczanie prospołecznych umiejętności behawioralnych + algorytmy rozwiązywania konfliktów, proszenie o pomoc i wsparcie, umiejętności odmawiania (Social Skills Training – Skillstreaming)	Rozwija umiejętności pokonywania nieśmiałości, skutecznej komunikacji, asertywności werbalnej i niewerbalnej, radzenia sobie z trudnymi sytuacjami bez agresji lub bierności – ćwiczenia umiejętności komunikacji parafrazowania, zadawania pytań w nurcie Sokratejskim, trening umiejętności aktywnego słuchania (General Social Skills)
Kontrola emocji i gniewu	Uczy, czego nie robić, pomagając sobie reagować na gniew w nieagresywny sposób, powtórne przemyślenie sytuacji prowokujących gniew i elementy regulacji emocji np. trening oddechowy, liczenie wstecz, trening autogenny Schulza i inne scenki+relaksacja (Anger Control Training)	Uczy „nowej” samooceny własnej zwykle zaniżonej, wyznaczania celów, algorytmów podejmowania decyzji w zgodzie z 3C (Clarify, Consider, Choose – klaryfikacja, rozwazność, wybór), analizy problemów wg ustalonego algorytmu, ćwiczenia redukcji stresu i lęku, pozytywnego patrzenia na wyzwania i własne możliwości (Personal Self-Management Skills)
ART_Rozumowanie moralne wraz z transcendencją w postawach LST – opór wobec prób manipulacji i rozpoznawanie zagrożeń	Podnosi poziom poczucia sprawiedliwości, i troski o potrzeby i prawa nie tylko własne ale i innych poprzez trening rozumowania moralnego, ćwiczenia na podstawie dylematów moralnych, bajek chińskich, żydowskich, inne np. wybrane baśnie Andersena, powiedzenia i przysłowia ludowe, praca poprzez metafore (Moral Reasoning)	Uczy rozpoznawania i kwestionowania mitów na temat używek, trening oporu wobec presji rówieśniczej, trening asertywności, trening oporu wobec nacisków medialnych np. mody, rozpoznawanie nacisku „autorytetów” formalnych i sytuacyjnych w tym nie tylko osób ale i prasy, TV, mediów społecznościowych, rozpoznawanie psychologicznych „sztuczek” w reklamach np tzw, kontekst ceny, wartości, tła + informacje multimedialne o szkodliwości narkotyków, rozpoznawanie zagrożeń po ich charakterystycznych symptomach, trening uważności na chwili obecnej, trening dyskomfortu, zwiększenie tolerancji na tzw dystres = rezyliencja, zdolności kontenerowania długotrwałego stresu (Drug Resistance Skills)